Felix Giger

Igl onn 1979 ei in cudisch comparius a Santander, en Spagna, sut il tetel Ecos y Silencios en la Poesia de Hendri Spescha. Siu autur, Angel Crespo, enconuscheva Hendri Spescha persunalmein e veva gia publicau in cudisch sur dalla poesia romontscha.
Felix Giger ha presentau quei cudisch ella LITTERATURA, annada 2.1979, sillas paginas 185-190.

DAVART: ANGEL CRESPO, ECOS Y SILENCIOS

Translaziuns da litteratura romontscha en lungatg tudestg ein da moda. Adina eis ei buca fatg ora tgi che cuora suenter tgi: igl autur suenter il translatader ni il cuntrari ni viceversa. Mo quei che quenta ei la finala ch'ins seigi vegnius da satiuer. Il scribent vegn strusch ad esser quel che fui, sch'el vesa in translatader, era sche la relaziun cun quel ei pil solit ina dad amur ed odi. Translaziuns ein per nus scalas da mesira, indicaturas da qualitad, objects dad odi e d'admiraziun, en tutta cass da reputaziun, cunzun quellas en tudestg. Tgi less buca schar constatar ed attestar la qualitad! Era sch'ils resultats dall'expertisa rescan dad esser malsegirs. Texts romontschs da qualitad malguessa stoppien passar il dratg d'ina translaziun, en tudestg sche zaco pusseivel, lezza reveli lu las veras qualitads senza schanetg e faulsas retenientschas. Nos originals supportien mal la translaziun. Las bialas qualitads crodien sco il manedel tras in tgiradur. Ei detti paucs che fetgien prova cun la translaziun ed aunc pli paucs che restien, che mantegnien la postura. Sch'els crodan, lu ei secapescha la scharlatanaria dils translaturs la cuolpa, per lezs la munglusadad digl original. Texts che prendan tier en qualitad – sch'ei dat da quels – catt'ins leu nua ch'in translatur da qualitad ei fruntaus – per casualitad ni intenziun -sin in text passabel (buns astg'ins buca dir, schiglioc smasan ins cuninagada il meret dil translatur). Lu dat ei quels paucs che passan la tgirada senza piarder la parada. Quei sa lu esser nuot auter ch'in text d'andanta qualitad.

La critica litterara romontscha d'ultim datum sa da dir pertgei che tons da nos originals crodan davon la translaziun. Las raschuns seigien d'encurir el fatg che las qualitads seigien «fonicas, ritmicas u verbalas» (BEZZOLA, Lit. 741). Bezzola attesta en connex culs sonets da H. Spescha ALLA NOTG expressis verbis alla translaziun la capacitad da revelar indubitablamein las qualitads d'in text: «La traducziun dals duos prüms sonets in inglais musset cha las valuors essenzielas restan ...» (loc. cit.). Quei ei la benedicziun professorala per in pregiudeci remarcabel. Sco sch'ei dess buca difficultads objectivas, impediments reals da transponer in lungatg en l'auter, agens pugns da vesta – malgrad l'omnipresenza dalla cultura jastra -, novaziuns litteraras cheu, ch'ein gia daditg sburbattem e flosclas leu! Sco sch'ei dess buca difficultads effectivas da transponer valurs litteraras ed esteticas d'in lungatg pign cun pintga valur da diever en in lungatg mundial, isaus dil mintgadi e dall'historia! Sco sch'ei dess buca difficultads da communicaziun denter in lungatg naiv ed in auter ch'ei staus nudaus da maniera aschi palpabla dall'ischiera d'in zinissem che ha giu custau la veta a milliuns! Sco sch'ei dess buca difficultads, per buca dir nunpusseivladads, che derivan dil medium sez, ton dil nies sco digl jester! Jeu hai mias breigias cun las translaziuns, oravontut cun la curiosa reputaziun ch'ellas gaudan tier nus.

Perquei ein mias marveglias dublamein grondas da veser co las relaziuns ein denter parentella. La translaziun en in lungatg roman sa strusch surprender la funcziun da « tgiradur, essend ch'els han omisdus qualitads – per far diever dalla distincziun professorala - fonicas, ritmicas e verbalas pli u meins identicas. La reputaziun d'ina translaziun en tudestg u engles sa sebasar sin pauc auter che sin il damogn dallas difficultads che neschan dalla differenza fundamentala dil material. Gest la stretga parentella da quellas qualitads fa la novitad d'ina translaziun d'in text romontsch en in lungatg neolatin. Cheu ei la translaziun bia meins transformaziun - cun tut las tentaziuns accumpignontas da refar, migliurar, stilisar - che prolungaziun digl original. Ella ei plitost in niev vestgiu, el ver senn dil plaid, e e buca ina transplantaziun da cor e gargatta.

TGEI HAS TI FATG

Tgei has ti fatg da mei

che mias notgs ein mars da malruaus
ch'jeu palpel tschocs tras la glischur
ch'jeu crodel en empruament

tgei has ti fatg da mei

QUE HAS HECHO TU

Qué has hecho tú de mí

que mis noches son mares de inquietud
que palpo chispas a través de la luz
che caigo en la tentación

qué has hecho tú de mí

Jeu teidlel in text spagnol sco da tedlar ina secunda vusch d'ina persuna enconuschenta, ina vusch allontanada e libra. Libra, per mei che vivel lunsch naven dil vargau e dil mintgadi spagnol, da connotaziuns disturbontas, da temas zuppadas, da regurdientschas e speronzas metas. Il lectur spagnol sez – e probabel mo lez – ei quel che sa palesar a nus, schebein el astga ughegiar da dir en siu mund «che palpo chispas a través de la luz» senza leventar il malcuspir, cun auters plaids, sche quei ei bi. Per mei ein ellas prolungaziuns digl original, variantas d'in medem text.Ch'ellas ein quei ei bein era d'attribuir al respect cun il qual Crespo tracta igl original. Igl ei versiuuns giginas senza gesticulaziuns vitas e las pretensiuns garmadias da «refar» igl original. Quella decenza ha Crespo gia demussau en siu cudisch «Un Siglo de Poesia retoromana». Quei respect enviers il text lai era perdunar tscheu e leu enqual sbagl da translaziun.

ECOS Y SILENCIOS ei ina versiun sinoptica da 7 poesias ord SINZURS e dall'ovra SENDAS (cun vsariantas interessantas per 4 poesias). Il tetel ECOS corrispunda a SINZURS e SILENCIOS stat per SENDAS. Quei che interessescha Crespo en emprema lingia ei la dialectica sinzurs – silenzi en l'ovra da H. Spescha:

« De toda la poesia sursilvana, la de Hendri Spescha es, en efecto, la que más se aproxima al silencio, la que de manera más clara responde a la dialéctica palabra – silencio. (...) Su poesia podría interpretarse como una conquista del silencio, pero de un silencio que, paradójicamente, se resueve en palabras, puesto que las del poeta no son, en realidad, tales, sino ecos. » (pag. 3)

Che ECOS cuvieri en tut e dapertut il romontsch sinzur, ed en special ils SINZURS da Spescha ei da dubitar. Dubiteivel ei era sche sinzurs munta tier Spescha la poesia sco quei che Crespo crei da veser e buca tut enzatgei auter (« ...y ese eco es, precisamente, la poesía », pag. 5). Surprendents ei il fatg che Crespo surseglia par aschidedir ils sonets da ALLA NOTG, manegiond ch'ei setracti cheu da sonets « cuja problemática no coincide exactamente con lo que interessa a estas lineas » (pag. 3), q.v.d. Cun la dialectica sinzurs – silenzi, malgrad che l'ovra sesituescha cronologicamein enteifer las duas autras. Schebein quei meini ei fundaus lein nus schar decider il lectur sez.

Per mei ei ALLA NOTG il pugn da referenza per SINZURS e SENDAS. Cheu passa la via – buca mo cronologicamein. Senza ALLA NOTG stattan las SENDAS isoladas, ed ils SINZURS san ins buca viers tgei futur ch'els sbuccan. ALLA NOTG ei il pol, la fueina en la dialectica sinzur – silenzi. Per indicar mo cuort enzacons aspects: En SINZURS ei la notg quella che porta il plaid:

La notg ei buntadeivla.
Ella fa cantar il fegl che croda
e lai udir il flad dil tratsch
che dierma.

Ni:

Quei badugn avon casa
sezuglia en misteri
cu la notg semetta
sin sia feglia.

Dalla tiara
sesaulza
in plaid e fa sia via
...

Quella medema notg che daventa sora ed amitga (ALLA NOTG) ei era quella che tschenta sia « launa fuostga a mi / sin il schui spossau ... » (ALLA NOTG 2) e zuglia il « sentir en vels da plum », quella che porta la finala il silenzi ed igl abandun:

RACCOLTA

Igl abandun
ei seplaccaus
sin miu schui

Utschala fuostga
dalla
notg

Neu dil grischverd
savonzan ils garlogns
per far raccolta

COSECHA

El abandono
se ha posado
en mi hombro

Pajarraco lívido
de la
noche

Desde el verdegrís
los insectos avanzan
para hacer la cosecha

ALLA NOTG ei la vera en la cadeina, la fueina en l'alchemia poetica. Mo da quei inaga pli tard.