Auturs plaidan da si'ovra
En: Litteratura, Novas litteraras, annada 7.1.1984, paginas 126-132 ei quella recensiun dil cudisch Il giavin dalla siringia comparida, scretta d'Arnold Spescha. Alla fin dat igl autur in'informaziun bibliografica cumpleta davart quei volum.
ARNOLD SPESCHA DAVART: IL GIAVIN DALLA SIRINGIA
Jeu audel tia vusch.
Impressiuns persunalas dalla lectura dil cudisch «Il giavin dalla siringia» da Hendri Spescha.
Seigi sco ei vegli. La vusch da Hendri Spescha hai jeu enconuschiu ditg avon
che jeu entaupi il scribent. E gest quella vusch hai jeu quitau dad udir, legend «Il
giavin dalla siringia».
«e mintga vusch ha sia via»
Quella dil profund, quella digl intern dil poet, mo era l'autra, quella da
mintga di. La vusch «bassa, cumpleina e spaziusa» ha giugau
ina gronda rolla en la veta da Hendri Spescha. El, igl oratur, il cantadur
e dirigent.La
vusch 'artada da siu bab':
«Pli e pli ei en quei temps leur era la vusch da bab entrada en mia schientscha. Ed era en sia vusch, pli bassa, pli cumpleina, vibrava la medema calira sco en tiu Nin. Igl ei sco sche el vess adattau la lingia da tia melodia. Ina lingia cun collinas migeivlas e vals spaziusas.» (Nin, 130)
Buca ch'il bab fussi staus in grond cantadur, sco Hendri resda sez, denton «musicals
er'el». Ed en tutta cass: en la famiglia dils Speschas a Trun vegnev'ei
cantau «bia ed adina»:
«Cheu eran las canzuns, las canzuns. Nus cantavan bia ed adina. Cantar era nies element. En cuschina, da lavar giu e schigentar, la sera, igl unviern, entuorn pegna, la stad cura che nus mavan a spass, nus mavan bia a spass ensemen, adina cantavan nus. Il bab, lez saveva buca cantar. El veva buca la vusch, mo el veva narr bugen cu nus cantavan. E cu el veva buna luna – e gliez vev'el savens – lu dirigev'el. Musicals er'el, mo cantar, gliez savev'el buc.» (Mo ina tschugalata? 169)
Eis ei da far curvien che nus entupein savens la vusch ed il cantar ell'ovra dil poet e scribent da Trun? Quei entscheiva gia cun si'emprema poesia publicada (Igl Ischi, 1952):
Sco in plumin less jeu sfundrar,
sfundrar, tedlar ed encurir.
E tut las vuschs less jeu udir,
quei cant profund, - e lu cantar.
Mo miu intern ei in misteri. -
El tegn distanza, sepertgira,
e mo beinduras vegn in cant a riva,
per far sentir che jeu enqueri.
Lu stund'jeu mets sco in santeri,
e sur mei ora va legria,
e mintga vusch ha sia via,
e va e varga ed ei niev misteri. (22)
La mettadad dil santeri sclauda buc il cantar, ils «sinzurs». anzi. Cantar sa mo quel che aud'e sa tedlar, quel che enconuscha er il quescher, il silenzi.
Mo jeu vi buca interpretar quella poesia. Igl ei il giavin dalla vusch che carmala mei pli lunsch.
Cu «il staunchel di ha rut las alas» sepalpa la glisch tras «tendas
grevas»:
... ed ina vusch cantina
e claud'ils egls ad in affon. (Alla notg, 34)
E la vusch dil vent che «cont'e bragia»:
E tral badugn
avon la casa
bracca va in
vent scd'in
siemi e conta
e bragia. (Sinzurs, 30)
E la canzun dil zenn e quella dad in pign utschi:
E plaun plaunet entscheiva
il clar cul dar d'in zenn
e la canzun d'in pign utschi. (Sinzurs, 32)
Mo era lu:
Jeu sun perschunier
dil rodam
dil cant
digl itschal (Per tei e per mei, 62)
Egl abandun e malgrad tut:
Ti has fatg lavur entira
Mo mias plagas contan (Lavur entira, Sendas, 50)
Il cant ei enzatgei sublim. Cantar ei bi. Leu nua ch'ins conta eis ei emperneivel. E leu leva Hendri sefermar.El che vess cantau adina, el che vess fatg ord tut in cant, ina canzun.
Jeu sai seregurdar dad ina nozza. Hendri era cautabla. Ed il bia dalla sera
ha el cantau e recitau. Recitau e cumpletau ils telegrams – quei magari
cun ina bufatga menada.
Recitar recitav'il Hendri gia da scolar cun tien e talien:
«Inaga dad examen hai jeu astgau recitar – ni per dir ei en bien romontsch: - 'dir si' – la poesia 'Il claustral de Pisa' da nies car bien plevon Gion Cadieli.
In pateticher er'jeu gia lu. Per nuot vev'jeu buca tschun augs scolasts. ...
Miu 'a' sonor veva ual empleniu la stanza e munetau il cor da mes geniturs e dad ondas, detschas ed augs, ch'igl esch sesarva e sur Gion Cadieli,, il poet e president dil cussegl da scola cumpara. ...
L'egliada fixada sin nies sur Cadieli e mo sin lez. E cuntinuond vegn jeu egl element, ed il patos piarda tutta mesira, ed jeu entschievel a sentir en quei text zatgei aunc mai sentiu.»
(Cu jeu hai piars la cardientscha, 189s.)
In crescendo cuntinuau, ina tensiun dinamica che porta agl accord final. Tgi auda buca la vusch e vesa buca il scribent? E recitau ha Hendri er pli tard. Mo el vess stuiu dir ni plaid ni miez: ei dat carstgauns che derasan gia cun lur preschientscha in'ambiance tut speciala. Els ston mo esser presents e l'atmosfera ei creada. Hendri ei staus in tal.
Hendri Spescha, il dirigent dil chor baselgia. El dirigeva cantond, ni forsa plitost: el cantava dirigend. El, il dirigent digl «artg», il dirigent che tschercava la lingia gronda e renunziav'al pign detagl. El capeva da tschaffar e vev'inschign e sentiment pil spontan e genuin. In interpret sincer e natural. Ed jeu fuss buca surstaus, sch'ils ses schessan a mi che la musica eri per el «ina specia d'oraziun dalla damaun», gest sco pil Paul Pani, igl um giuven che veva trent'onns:
«Vegn minutas musica, mintga damaun avon che serender alla lavur. Quei ei buca meins necessari che sias duas scadiolas caffe ner. Pusaus anavos, ils egls claus, teidla Paul la musica ch'ei per el ina specia d'oraziun dalla damaun.» (El veva trent'onns, 101.)
«Sche ti savesses, mumma, tgei rihezia schai en la melodia d'in plaid» (Nin, 129)
Quei ha Hendri saviu, el ch'enconuscheva ils plaids, lur melodia e natira,
el che quintva cun suns e silbas:
«Il tun migeivel, lom da quella silba ei curdaus en mei sco in sem ch'ei fatgs per purtar fretg.» (Nin, 129)
Hendri Spescha raquintava cun plascher: dad ier, dad oz. En sia prosa sgarguglia siu lungatg gest sco en sia tschontscha. E nus vesein siu malizius surrir ed udin puspei la vusch bassa e cumpleina. E gudin quell'atmosfera dil sesentir da casa en in mund ch'ei bials malgrad ils munglaments. Quei ei il Hendri dalla veta, dil cant e dalla cumpignia. Quel cul regl da fabular e raquintar:
«Gie, ti car bien Sontgaclau. Lu eras ti bials, gronds e buns. E sogns, gie sogns eras ti era, surtut sogns. Lu dev'ei aunc nevadas. Il di avon, pil solit, ils tschun da december. Cuolms da neiv, la damaun, cura che nus vegnevan ord messa marveglia. A messa marveglia, quella da scola, mavan nus mintgadi, finadin di, priu ora grippas, vidruscals ni scarlattas.» (Cu jeu hai piars la cardientscha, 187)
Mo nus udin er l'auter, cunzun en sia poesia, quel dalla «cuschusadad» e dil «silenzi», quel che senteva forsa gia la mort vegnenta. E cheu pli che mai han els, ils plaids, lur importonza e missiun. Els ein sco ils tuns harmonics che vibreschan e dattan expressiun. Ils plaids cun lur «rihezia» mo forsa era lur «engon». En la poesia ha Hendri bein vuliu «Star eri. Trer flad. Encurir igl equiliber e meditar» (106). E cheu damognan bein savens «las fridas ch'il di malmund ha dau cun bratsch aviert» (40) ed «anguoschas freidas» che «crodan giu sin letgs sco fretgs pesonts» (38). Mintgaton fa il destin «Lavur entira» ed il poet di sez:
«Il mund da mias poesias ei ina val da larmas, ei in cuntinuau curdar, ei quel digl abandun, dall'insufficienza humana, dall'anguoscha e dalla mort.» (Alla tscherca da memez, 14)
«Mo mias plagas contan.» Daventa la dolur buca era mied e mesira per contonscher madironza e fermezia?
Sco in cant audel jeu la poesia «Ei neiva ina neiv» cun sia «passadetgna» e «l'odur da giazint» e las uras che «crodan els lenzeuls digl avegnir». Quei ei accords che tunan e vibreschan:
Ei neiva ina neiv
Ei neiva ina neiv
e la stiva ei odur da giazint
Ei neiva ina notg
e miu intern ei passadetgna
Ei neiva ina neiv en mei
e mias uras crodan
els lenzeuls
digl avegnir
(Sendas, 54)
En mia regurdientscha viva il Hendri dalla legria e speronza, quel digl optimissem, quel dil «laud al cant», il Hendri dils «sinzurs», mo era quel dalla tgeuadad e cuschusadad, il Hendri dil «silenzi» - e jeu audel la vusch da quel che ha possediu «in mund entir»:
Jeu hai
Jeu hai mo ina lieunga
il silenzi
Jeu hai mo in possess
la paupradad
Jeu hai in mund entir
(Sendas, 52)
(*) Ediziun Terra grischuna, Cuera 1984, procurada da
Flurin e Marc Spescha cun in epilog da Iso
Camartin. Il cudisch
porscha ina schelta
dall'ovra
litterara da Hendri Spescha: poesias, prosa
e texts da tempra critica ed actuala. L'ovra
ei edida per romontsch e per tudestg. Iso Camartin
ha translatau las poesias. La prosa ei vegnida translatada
da Rita Cathomas-Bearth,
Gion
Deplazes,
Theo Candinas, Flurin M. Spescha, Flurin e
Marc Spescha e repassada da Felix Giger.
Mathias Spescha ha creau la cuviarta. L'ediziun
che cuntegn era ina cuorta biografia ed indicaziuns bibliograficas
ei representativa
ed ordvart
simpatica. Ella lai reviver il carstgaun e
scribent Hendri Spescha.
En: Litteratura, Novas litteraras, annada 7.1.1984, paginas 126-132.